Οι πρώτες γραπτές αναφορές για το Μπάνσκο

Η πλούσια ιστορία του Μπάνσκο έχει αφήσει πολλά στοιχεία- ιστορικά, αρχιτεκτονικά, καλλιτεχνικά, πνευματικά. Η πρώτη γραπτή μαρτυρία για το Μπάνσκο ως ξεχωριστό οικισμό, όμως, χρονολογείται στο 1576 – στο τουρκικό μητρώο των προβατοτρόφων. Φαίνεται ότι ο οικισμός εκείνη την εποχή είχε ήδη καθιερωθεί και ρυθμιστεί, οπότε το Μπάνσκο υπήρχει σίγουρα από προηγούμενα έτη.

Σε εξειδικευμένες ιστορικές έρευνες για την περιοχή, που έχουν εκδοθεί από την Βουλγαρική Ακαδημία Επιστημών, αναφέρεται ότι στην κοιλάδα του Ραζλόγκ μεταξύ του 1570 και του 1660 το Μπάνσκο ήταν ένας από τους μεγαλύτερους οικισμούς. Αποτελούταν από τρεις γειτονιές και τα σπίτια του έφταναν 400. Τα στοιχεία είναι από το αρχείο του καζά του Τατάρ-Πάζαρτζικ και δείχνουν ότι το Μπάνσκο ήταν πλούσιος οικισμός. Υπήρξαν οικογένειες που είχαν 4.000 πρόβατα από τα οποία τα 400 πήγαιναν για τον τουρκικό φόρο που ονομαζόταν «δεκάτη».

Ταυτοχρόνως, στην περιοχή υπήρχαν πολλοί ληστές – εδώ σε μεγάλες ομάδες ενεργούσαν οι Τούρκοι κλεφτες που λεηλατούσαν τις περιουσίες των κατοίκων του Μπάνσκο.  Αυτό σίγουρα δημιουργούσε αντίσταση – ο κόσμος θα προσπαθούσε να προστατεύσει την περιουσία του. Στην περιοχή σήμερα είναι πολύ δημοφιλείς οι ιστορίες για τον βοεβόδα Τερζί Νικόλα, το όνομα του οποίου φέρει και μία οδός στο Μπάνσκο,  και που είναι αντιπρόσωπος της «κλέφτικης» ιστορίας του Μπάνσκο.

Με λίγα λόγια, οι ιστοριές διηγούνται πως με τους ανθρώπους του σκότωσαν τους Τούρκους κλέφτες του Τσομπάν Γκέγκα – εκατό άτομα που μόλις γιόρταζαν μετά από μια άλλη μεγάλη ληστεία πλούσιων οικογενειών από το Μπάνσκο. Ο Τερζί Νικόλα τους έδωσε μάθημα, μετά το οποίο οι ληστείες σταμάτησαν για πάντα.

Αυτή η αντίσταση στην περιοχή, η οποία συνεχίζει άλλωστε καθ’ όλη την ιστορία του Μπάνσκο κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, αποτελεί ακόμη ένα αποδεικτικό στοιχείο ότι το Μπάνσκο ιδρύεται ως ένας ξεχωριστός οικισμός τον 16ο αιώνα για να μπορούν οι κάτοικού του να αποκρούσουν την επίθεση και την αυθαιρεσία των Οθωμανών.

Οι νέες πληροφορίες για την αρχαία ιστορία του Μπάνσκο

Μιλώντας για ιστορία του Μπάνσκο, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη και τα στοιχεία που βρέθηκαν τα τελευταία χρόνια. Αυτά είναι τα στοιχεία που ανακαλύφθηκαν κατά τη διάρκεια αρχαιολογικών ανασκαφών. Τα στοιχεία δείχνουν, ότι πραγματικά πρέπει να σημειωθεί η αρχαία ιστορία του Μπάνσκο και της περιοχής.

Αποδεικνύεται ότι το Μπάνσκο κατοικήθηκε ακόμα από τα αρχαία χρόνια και σε διαφορετικές εποχές κατοικούταν από Θράκες και Ρωμαίους, Βυζαντινούς και Σλάβους. Βρέθηκαν τείχη, απομεινάρια δωματίων, κηδείες, και μαρτυρίες για την στρωτή ζωή και τις δραστηριότητες των ανθρώπων πριν από 4500-5000 χρόνια.

Νέες πληροφορίες δίνει η Ανώνυμη πόλη, που ανακαλύφθηκε το 2003 και  απέχει 4 χλμ από το Μπάνσκο. Τα αποτελέσματα της έρευνας της ομάδας του Βλαντιμίρ Μπαριάκοφ, επιμελητής και αρχαιολόγος στο Μουσειακό συγκρότημα στο Μπάνσκο δείχνουν ότι αυτή η  πόλη κατοικούταν χωρίς διακοπή από περίπου το 2000 π.Χ. μέχρι τον 16-17 αιώνα.

Τα νομίσματα που ανακαλύφθηκαν σίγουρα αποδεικνύουν ότι ο οικισμός υπήρχε τουλάχιστον από τον 2/3 έως τον 17 αιώνα. Αποκαλύφθηκε μια παλαιοχριστιανική βασιλική από τα τέλη του 4ου και τις αρχές του 5ου αιώνα. Βρέθηκαν στολίδια που δείχνουν ότι ο πληθυσμός ήταν πλούσιος. Η ομάδα έχει βρει και σκελετούς με ύψος μεταξύ 1,80 και 2 μέτρων – ένα ύψος αρκετά μεγάλο για εκείνη την εποχή . Ίσως εδώ να κατοικούσε και η θρακική φυλή Ντάι που ο Όμηρος περιγράφει ως εξαιρετικά γενναίοι πολεμιστές.

Αυτοί οι οικισμοί ξαναχτιζόταν στο πέρασμα των αιώνων και χρησιμοποιόντουσαν ξανά. Έτσι, μια άλλη θεωρία υποστηρίζει ότι το Μπάνσκο εμφανίζεται ακόμα τον 9-10 αιώνα πάνω στα ερείπια ενός αρχαίου οικισμού.

Η περιοχή εισέρχεται σε βουλγαρικό έδαφος κατά το πρώτο μισό του 9ου αιώνα. Τα αποδεικτικά στοιχεία της ζωής εδώ κατά το Μεσαίωνα μέχρι την πτώση κάτω από την οθωμανική κυριαρχία είναι λιγοστά. Οι ελπίδες είναι οι ανασκαφές να ρίξουν φως.

Για την Μεσαιωνική ιστορία του Μπάνσκο μπορούμε να πούμε ότι ο πληθυσμός αποτελούταν κυρίως από κτηνοτρόφους. Την ίδια στιγμή η περιοχή του Μπάνσκο υπήρξε πνευματικό και θρησκευτικό χριστιανικό κέντρο, που διατηρούσε και την ιστορία. Εδώ ανακαλύφθηκαν οι εκκλησίες της ύστερης μεσαιωνικής εποχής «Άγιος Γέωργιος» και «Άγιος Ιλίας» Πολύ ενδιαφέρουσα είναι η εκκλησία του 1614 στο χωριό Ντόμπαρσκο, η οποία απέχει 20 χλμ από το Μπάνσκο. Οι τοιχογραφίες του ναού απεικονίζουν την εποίκηση της περιοχής από τους τυφλωμένους στρατιώτες του Σαμουήλ, μετά τη μάχη της οροσειράς Μπέλλες το 1014. Έτσι, με έναν ιδιαίτερο τρόπο, η ιστορία απεικονίζεται και διατηρείται.

Η Αναγέννηση

Η Αναγεννησιακή ιστορία του Μπάνσκο καθιστά την πόλη ένα από τα κέντρα της Βουλγαρικής Αναγέννησης – και ως οικονομική πρόοδο, και ως άνοιγμα προς τον έξω κόσμο, ως διαφωτισμό, και πραγματική προτροπή της εθνικής ταυτότητας και του πατριωτισμού

Κατά τη διάρκεια της Αναγέννησης το Μπάνσκο αρχίζει να αναπτύσσεται γρήγορα οικονομικά, μετατρέπεται σε ένα πολυσύχναστο εμπορικό κέντρο με πολλές  βιοτεχνίες. Ξεκινά η νέα ιστορία του Μπάνσκο. Αναπτύσσεται έντονο εμπόριο στις ακτές του Αιγαίου, αναπτύσσονται οι εμπορικές σχέσεις με τις μεγάλες πόλεις της Κεντρικής και Δυτικής Ευρώπης, όπου πολλοί άνθρωποι από το Μπάνσκο ανοίγουν επιχειρήσεις, τα παιδιά τους εκπαιδεύονται στο εξωτερικό.

Στη Βόρεια Ελλάδα τα καραβάνια πηγαίνουν με ξυλουργικά, σιδηρουργικά και δερμάτινα είδη, και  επιστρέφουν με ψάρια, ελιές, βαμβάκι, δέρματα. Η Ευρώπη χρειάζεται πρώτες ύλες για την παραγωγή και οι επιχειρηματίες του Μπάνσκο ξεκινούν τις παραδόσεις. Αργότερα αναπτύσσονται διαφορετικές δραστηριότητες. Ένα παράδειγμα της ευημερίας εκείνη τη εποχή είναι τα αδέρφια Λάζαρ, Μιχαϊλ και Ιβάν του γένους Γκέρμανοφ. Ανοίγουν δική τους τράπεζα και δανείζουν το σερβικό πριγκιπάτο.

Διακεκριμένες προσωπικότητες από το Μπάνσκο

Η οικονομική ανάκαμψη αναρριπίζει στους κατοίκους του Μπάνσκο την αυτοπεποίθηση και την βουλγάρικη αυτοσυνείδηση, ανάβει την εστία που είχε διατηρήσει την εθνική τ αυτοσυνείδηση στο πέρασμα των αιώνων. Ξεκινά ένα νέο στάδιο στην πνευματική ιστορία του Μπάνσκο, το οποίο δίνει στη Βουλγαρία γεγονότα και προσωπικότητες που παραμένουν ζωντανοί στην εθνική μας ιστορία.

Δεν γίνεται να μην σημειωθεί πρώτα ο Παϊσιος του Χιλανδαρίου (1722-1773). Εδώ εκείνος γράφει την «Σλαβοβουλγάρικη ιστορία». Το γεγονός αυτό είναι ένα σημείο καμπής στην ιστορία μας, με τεράστια σημασία για την πνευματική ανάπτυξη του λαού, που μέχρι τότε ήταν συντετριμμένος από τον καθημερινό αγώνα για επιβίωση. Υπενθυμίζοντας το ένδοξο παρελθόν, ο Παϊσιος έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην έξαρση της εθνικής αυτοεκτίμησης, και του πατριωτισμού. Είναι ο πρώτος συγγραφέας που περιγράφει τα βουλγαρικά εδάφη – την Μοισία, τη Θράκη, τη Μακεδονία και οι κοιλάδα του Μοράβα.

Εδώ γεννήθηκε και έζησε ο διαφωτιστής ο Νεόφυτος Ρίλσκι (1793-1881). Η σύνταξη εγχειριδίων για το σχεδιασμένο από τον Βασίλ Απρίλοβ σχολείο, η πρώτη μετάφραση στα βουλγάρικα της Καινής Διαθήκης, η δημοσίευση βιβλίων και εγχειριδίων είναι μόνο ένα μικρό μέρος της εκτεταμένης δραστηριότητάς του. Ονομάζεται «ο πατριάρχης των Βουλγάρων δασκάλων και λογίών» Και δεν είναι τυχαίο που σήμερα το Υπουργείο Παιδείας απονέμει το βραβείο «Νεόφυτος Ρίλσκι» σε εξαιρετικούς καθηγητές.

Το Μπάνσκο συμβάλλει στην εθνική θρησκευτική τέχνη όταν ο Θωμά Χαντζηοικονόμοφ ανοίγει σχολή καλών τεχνών, ο έμπορος Μάρκο Βέζνιοφ γίνεται εξέχων εκδότης και διαφωτιστής, τα αδέρφια Ντιμίταρ και Κονσταντίν Μολέροφ αρχίζουν λαογραφικές μελέτες και δημιουργούν μεθόδους για την έρευνα της τοπικής ιστορίας.

Επίσης το Μπάνσκο δίνει στην περιοχή του Πίριν και στη Βουλγαρία «βοεβόδες» και επαναστάτες για τον ένοπλο αγώνα. Ανάμεσά τους υπάρχει και ένας κληρικός – ο Γαλακτίων Χιλεντάρετς (1830-1894), ο βοεβόδας – ο Γιώργις Κρεμενλίατα (1840-1886) – συμμετέχει στην εξέγερση Κρένασς – Ραζλόγ, στο Νευροκόπι και στην περιοχή του Μέλνικ δραστηριοποιείται ο βοεβόδας Ντιμίταρ Σεϊζοφ.

Καθώς μιλάμε για τις διακεκριμμένες προσωπικότητες του Μπάνσκο, δεν μπορούμε να μην αναφέρουμε τον Νικόλα Βαπτσάροφ (1909-1942) – ένας ιδιοφυής ποιητής, ο οποίος τιμήθηκε με το διάσημο Βραβείο Ειρήνης.

Η αυτοδιοίκηση

Η γενική ανάκαμψη οδηγεί στην ανάπτυξη της αυτοδιοίκησης στο Μπάνσκο, που τότε ήταν ακόμα χωριό. Γύρω στο 1850 ιδρύθηκε ο βουλγάρικος δήμος Μπάνσκο. Ο δήμος όμως δεν αρχίζει τη διαχείριση από το πουθενά, έχει ήδη καλή εμπειρία στην ανεπτυγμένη διοικητική ιστορία του Μπάνσκο. Ακόμα το 1833 είχε ιδρυθεί δημοτικό συμβούλιο, με επικεφαλής τον Λάζαρ Γκέρμαν,  σε σχέση με το χτίσιμο και τη ζωγράφιση της εκκλησίας «Αγία Τριάδα». Προφανώς, αυτό το συμβούλιο δούλευε καλά ως τοπική οργάνωση, επειδή η εκκλησία εγκαινιάστηκε δύο χρόνια αργότερα.

Το 1838, στην αυλή της εκκλησίας κτίστηκε το σχολείο, το οποίο το 1847 μετατρέπεται σε βουλγάρικο κοσμικό σχολείο. Ο βουλγάρικος δήμος Μπάνσκο οργανώνει το 1857 την κατασκευή ενός νέου κτιρίου του σχολείου, το «αμοιβαίο» σχολείο γίνεται ταξικό σχολείο, παρέχονται αναγεννησιακές εφημερίδες, αναπτύσσεται η εκπαίδευση στο χωριό. Έτσι, η ηγεσία του δήμου περιλαμβάνει σημαντικούς εμπόρους και βιοτέχνες. Ακόμα το 1850 – αμέσως μετά τη δημιουργία του, ο δήμος χτίζει το καμπαναριό της εκκλησίας «Αγία Τριάδα», το 1865 τοποθετεί ρολόι στην εκκλησία.

Αργότερα – στη δεκαετία του ’60 και του ’70 του 19ου αιώνα, ο βουλγαρικός δήμος Μπάνσκο ξεκινά τον αγώνα για μια ανεξάρτητη βουλγαρική εκκλησία, αναπτύσσεται η εκπαίδευση στο χωριό. Κάνει και μία ισχυρή πατριωτική και κοινωνική κίνηση – βοηθά τις πληγείσες οικογένειες μετά την ήττα της εξέγερσης Κρέσνας – Ραζλόγκ (1878 – 1879), όταν μετά το Συνέδριο του Βερολίνου το η κοιλάδα Κρέσνα – Ραζλόγκ μένει εντός των εδαφών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Συμμετοχή στην εξέγερση παίρνει σχεδόν το σύνολο του τοπικού πληθυσμού – το Μπάνσκο γίνεται  κέντρο του «βασίλειο του Ραζλόγκ», που όμως διήρκησε μόνο επτά ημέρες και υπέστη άγρια καταστολή.

Το Μπάνσκο είναι επίσης γνωστό για τις δραστηριότητες της Εσωτερικής Μακεδονο- Αδριανουπολιτικής Επαναστατικής Οργάνωσης (ΕΜΑΕΟ). Το 1896 στο Μπάνσκο δάσκαλος είναι ο Γκότσε Ντέλτσεφ, ο οποίος καθιστά το χωριό περιφερειακό κέντρο της ΕΜΑΕΟ και όλου του επαναστατικού δικτύου. Στις 5 Σεπτεμβρίου του 1903 στο Μπάνσκο πραγματοποιήθηκε συνέδριο των ακτιβιστών από την επαναστατική περιοχή  των Σερρών. Ο στόχος είναι να συζητηθεί η προετοιμασία της εξέγερσης του Ίλιντεν.

Κατά το ξέσπασμα της εξέγερσης του Ιλίντεν (1903) οι κάτοικοι του Μπάνσκο συμμετέχουν ενεργά και δίνουν πολλά θύματα. Ανάμεσά τους είναι ο δάσκαλος Ραντόν Τόντεφ και το απόσπασμά του, που σκοτώθηκε στο βουνό Γκόντλεφσκα. Στην εξέγερση παίρνουν μέρος συνολικά 300 κατοίκους του Μπάνσκο σε έξι αποσπάσματα. Μετά την ήττα πολλοί φεύγουν για την ελεύθερη Βουλγαρία.

Στα τέλη του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα το Μπάνσκο εξακολουθεί να είναι ο μεγαλύτερος οικισμός στην καζά του Ραζλόγκ. Στο έργο του Βασίλ Κάντσοφ «Μακεδονία. Εθνογραφία και στατιστικά στοιχεία», αναφέρεται ότι το 1900 στο Μπάνσκο κατοικούν 6500 Βούλγαροι και τονίζεται ότι είναι Χριστιανοί.

Κατά τη διάρκεια του Βαλκανικού Πολέμου το 1912 το Μπάνσκο διαθέτει 131 εθελοντές και ο Δήμος συλλέγει τρόφιμα και ρούχα για τα στρατεύματα και αποσπάσματα της ΕΜΑΕΟ. Το σημερινό Δήμο Μπάνσκο περνά στα εδάφη της Βουλγαρίας το 1912. Η απελευθέρωση του Μπάνσκο, στις 5 Οκτωβρίου 1912 γίνεται με τη βοήθεια των αποσπασμάτων. Αρχηγοί των αποσπασμάτων είναι ο Γιόνκο Βαπτσάροφ, ο Πέιο Γιάβοροφ, ο Χρίστο Τσερνοπέεφ και ο Λάζαρ Κολτσάγκοφ. Στο διοικητικό σύστημα της Βουλγαρίας το Μπάνσκο περιλαμβάνεται με την τοπική αυτοδιοίκηση των πέντε ατόμων και πρώτο δήμαρχο τον Ασέν Τόντεφ.

Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο στο Μπάνσκο η κύρια απασχόληση ήταν η γεωργία και για την ακρίβεια η παραδοσιακή κτηνοτροφία. Αναπτύσσεται και η υλοτομία για την παραγωγή επίπλων. Εκείνη την εποχή η πόλη έχει 4550 κατοίκους.

Σήμερα, οι δραστηριότητες αυτές διατηρούνται, αλλά το 60 τοις εκατό του πληθυσμού, το οποίο είναι περίπου 9000 άτομα, εργάζονται στον τομέα του τουρισμού, και το Μπάνσκο είναι ήδη διεθνώς γνωστό ορεινό θέρετρο. Η πλούσια ιστορία του Μπάνσκο του έχει δώσει την ιδιότητα ενός μοναδικού οικισμού διεθνούς σημασίας.

Εδώ υπάρχουν πάνω από 140 πολιτιστικά μνημεία, διατηρούνται 200 αυθεντικά σπίτια της Αναγέννησης, τα αρχιτεκτονικά μνημεία είναι 32, υπάρχουν παρεκκλήσια, μουσεία, η πόλη έχει τρεις ενεργές εκκλησίες.

Το Μπάνσκο είναι μια πόλη-μουσείο όπου τα αρχαία διατηρούνται και συνδυάζονται με τα σύγχρονα. Πρόκειται για ένα μοναδικό μείγμα παραδοσιακού και σύγχρονου στυλ, μοντέρνων κτιρίων και αρχαίων σπιτιών, για διατηρημένη αυθεντικότητα της λαογραφίας στη σύγχρονη πόλη.

Ιστορία του Μπάνσκο – Περίεργα στοιχεία

Καθ ‘όλη την Τουρκοκρατία εδώ υπήρχαν μόνο Χριστιανοί, οι Τούρκοι δεν κατοικούσαν εδώ, αν και η περιοχή ήταν πλούσια. Στο Μπάνσκο δεν υπήρχε ποτέ κονάκι. Και κατά τον βίαιο εξισλαμισμό στην κοιλάδα του Ραζλόγκ τον 17ο αιώνα στο Μπάνσκο μόνο ένας άνθρωπος είχε γίνει Μωαμεθανός.

Στην περιοχή λειτουργεί  η μόνη γραμμή στενός-μετρητών. Πρόκειται για το σιδηρόδρομο στενός – μετρήτων Σεπτέμβρι – Ντομπρίνιστε. Χρησιμοποιείται αποκαταστατημένη  ατμομηχανή, παραγωγή του 1949 στην Πολωνία. Η απόσταση μεταξύ των δύο σταθμών είναι 125 χιλιόμετρα και το ταξίδι διαρκεί περίπου 5 ώρες με μια μέση ταχύτητα των 25 χλμ/ώρα. Εκτός από τους κατοίκους του Μπάνσκο ο σιδηρόδρομος χρησιμοποιείται και ως τουριστικό αξιοθέατο.